Photo Gallery
Zaandam
uitgegeven: 07/05/2011 door RvE
» Zaandam
Geschiedenis
Zaandam is in 1811 ontstaan door samenvoeging van de plaatsen Oostzaandam, dat deel uit maakte van de gemeente Oostzaan, en Westzaandam, dat deel uitmaakte van de Banne Westzaan. Bij Keizerlijk Decreet van 21 oktober 1811 werd Zaandam door keizer Napoleon Bonaparte per 1 januari 1812 verheven tot stad.
Zaandam en de Zaanstreek zijn nauw verbonden met de bedrijvigheid gesitueerd aan de oevers van de rivier de Zaan. Van oudsher hebben hier diverse soorten industrie en vooral de voedingsmiddelenindustrie hun vestigingsplaats gekozen.
Zaandam was leidend ten tijde van de eerste industriële revolutie. In de Gouden Eeuw was de Zaanstreek een enorm industrieel molengebied. Duizenden windmolens zaagden het hout uit Scandinavië voor de scheepsbouw, en voor de papierindustrie die sinds 1650 opbloeide. In de zeventiende en achttiende eeuw was de plaats nauw verbonden met de walvisvaart. Hiernaar wordt verwezen in het wapen van Zaanstad, dat als schilddrager twee walvissen heeft.
Zaandam was tot in de tweede helft van de twintigste eeuw een belangrijke houthaven. Als herinnering daaraan staat sinds 20 juni 2004 een vier meter hoog beeld, De Houtwerker, van de Joegoslavische beeldhouwer Slavomir Miletić, aan de voormalige haven opgesteld.
De bijnaam van de Zaandammers is galgenzagers, naar het illegaal omzagen van de galgen, waaraan de aanstichters van het turfoproer in 1678 waren opgehangen.
Bezienswaardigheden
Zaandam heeft niet de structuur van een stad. Eigenlijk bestaat het uit twee parallelle dijken aan weerszijden van de Zaan: Oostzijde en Westzijde. Op de padjes, die hier loodrecht op stonden, vond men de windmolens. Vooral in de buurt van de Oostzijderkerk heeft enige centrumvorming plaatsgevonden. In de loop van de negentiende eeuw vestigden zich vele industriële bedrijven langs de Zaan, die op stoomkracht in plaats van windkracht waren gebaseerd, en die deels weer tot industrieel monument zijn geworden. In deze tijd heeft verdere centrumvorming plaatsgevonden langs de Gedempte Gracht en enkele parallel daaraan verlopende straten. Ondanks het feit dat dit centrum een rommelige en ietwat verwaarloosde indruk maakt - men brengt nu enige structuur in het stationsgebied aan door middel van het plan Inverdan - telt Zaandam een groot aantal bezienswaardigheden, die deels verspreid over het stadsgebied liggen en soms in wat kleinere clusters bij elkaar.
Aan de Oostzijde en Westzijde zijn in de tweede helft van de negentiende eeuw veel villa's gebouwd. Aan de Oostzijde zijn deze bijna allemaal gesloopt voor de fabrieken van bijvoorbeeld Albert Heijn, maar aan de Westzijde staan nog veel villa's. Niet alle villa's in de Westzijde zijn in de negentiende eeuw gebouwd. De villa Westzijde 38 is al ouder. De villa's kennen verschillende bouwstijlen; zijn sommige villa's in Italiaanse stijl gebouwd, bijvoorbeeld Westzijde 39. Veel van de villa's aan de Westzijde zijn verbouwd tot winkel of kantoor, en dat heeft geleid tot het verdwijnen van de tuinen en deuren van de villa's.
De Zaanse Schans is een buurtje in Zaandam, gelegen aan de Zaan. Het is een bekende openluchtattractie met jaarlijks ongeveer 900.000 bezoekers. Formeel is het geen museum. Het is wel opgezet met de bedoeling het historisch erfgoed te bewaren. Op de Zaanse Schans bevindt zich ook het Zaans Museum. Dit museum bevat cultuurhistorische en streekgebonden collecties over woon- en industriële cultuur van de Zaanstreek. Naast het Zaans Museum heeft koningin Beatrix in 2009 het Verkade Paviljoen geopend. Dit is toegankelijk via het Zaans Museum.
Kerkelijke en aanverwante gebouwen
- twee zeventiende-eeuwse kerken:
- De Oostzijderkerk staat op de plaats waar in de Middeleeuwen al een kapel stond. Deze is later verbouwd tot de huidige kerk. De kerk is in 1846 flink verbouwd, waarbij een noordelijk deel van de kerk is verwijderd. Hier staat nu de kerktoren. De oude kerktoren die op de voorgevel stond is destijds verwijderd en de gevel is geheel vernieuwd.
- De Westzijderkerk of "Bullekerk" heeft een mooie houten torenspits, een mooi orgel en een paar glas-in-lood ramen)
- Het gebouw van de Vrijmetselaarsloge "Anna Paulowna" aan de Stationsstraat 61. Eén van de weinige logegebouwen in Nederland, dat speciaal voor dit doel gebouwd werd en nog gebruikt wordt.
- De Evangelisch-Lutherse Kerk aan de Vinkenstraat is een rechthoekig gebouw uit 1699, met zadeldak tussen twee topgevels en een brede voorgevel. De Evangelisch-Lutherse gemeente is gesticht in 1642 vanwege het verblijf van kooplieden uit Denemarken en de Baltische Staten. Het interieur bevat veel rijk gesneden houtwerk uit de achttiende eeuw. Deze kerk is niet als schuilkerk gebouwd, wat een unicum is voor die tijd. Het orgel bevat een orgelkas van Christian Müller uit 1737. Het binnenwerk stamt uit 1900 en is van Michaël Maarschalkerweerd.
- De Oudkatholieke schuilkerk aan het Papenpad is een houten gebouw uit 1695 dat een rijk interieur bevat met barokmeubelen en schilderingen.
- De Vermaning.
- De Sint-Bonifatiuskerk.
- De Jozefkerk (RK) in Kogerveld, met monumentaal glas in loodwerk van Marius de Leeuw.
- De kerk van het Apostolisch Genootschap, een Rijksmonument uit 1860, gerestaureerd in 2005.
- De Servisch-orthodoxe Kerk, voorheen de Gereformeerde kerk, aan de Stationsstraat. Het orgel komt waarschijnlijk uit Duitsland en is in 1887 geplaatst. Het is gerestaureerd door Flentrop in 1940, 1975 en 1985. In 2009 is het in gebruik genomen in de hervormde kerk van Nieuw-Loosdrecht.
- De Sultan Ahmet Moskee uit 1994 is de grootste Turkse moskee in West-Europa. Ze heeft een vloeroppervlak van 1500 m2. De moskee bevindt zich in de wijk Poelenburg en is gebouwd in opdracht van de Islamitische Stichting Nederland. Het gebouw is opgetrokken uit zandkleurige betonsteen. De moskee heeft drie verdiepingen en twee minaretten, die paarse dakranden en punten hebben. In de gebedsruimte overheersen de kleuren turkoois en groen. Voor de moskee bevindt zich een fontein, die de reinheid van de moslim symboliseert.
Gebouwen
- Het Doopsgezind Weeshuis aan de Stationsstraat is een vroegere Doopsgezinde Vermaning uit 1649 aan het toenmalige Stikkelspad, waarin de Zaanse Doopsgezinde groepering De Vlamingen kerkten. In 1687 vond een fusie met andere doopsgezinde groeperingen plaats, waarna het gebouw aan het Stikkelspad niet meer als Vermaning in gebruik was. Het werd een pakhuis, maar in 1699 werd het gebouw tijdelijk ter beschikking gesteld van de Evangelisch-Lutherse gemeente. In 1713 besloot men het gebouw om te bouwen tot Doopsgezind Weeshuis, daar men dan vrijstelling van belasting kon krijgen. (Als men de wezen onderbracht in gezinnen volgde geen vrijstelling.) Het weeshuis kwam gereed in 1714. In 1911 werd het gebouw omgebouwd tot kosterswoning, maar tijdens de Eerste Wereldoorlog werden er ook Belgische vluchtelingen in gehuisvest. Ook tijdens de Tweede Wereldoorlog vonden sommige vluchtelingen er onderdak. Ook werden er noodkerkdiensten gehouden in tijden van brandstofgebrek. In 1947 werd het gebouw gerestaureerd en werd de Mennozaal erin aangebracht, die korte tijd nog als noodtrouwzaal heeft gediend. In 1995 vond opnieuw een restauratie plaats. Het gebouw is tegenwoordig eigendom van de Stichting Vrienden van het Doopsgezind Weeshuis. Een deel van het voormalige weeshuis wordt gebruikt als kosterswoning, maar er wordt ook een deel verhuurd aan particulieren en bedrijven.
- De Held Jozua is een houtzaagmolen die middenin de wijk Westerwatering staat.
- Hoofdkantoor Albert Heijn Een modern kantoorgebouw aan de zuidwestrand van de stad, waar de gelijknamige onderneming zijn hoofdkwartier heeft.
